Dlaczego kategoryzacja ma znaczenie
Kiedy UNESCO przyjęło w 2003 r. Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, nie tylko sformułowało definicję dziedzictwa niematerialnego, ale także podzieliło je na pięć głównych dziedzin. Kategorie te pomagają rządom, społecznościom i badaczom w porządkowaniu i ochronie tradycji.
Pamiętaj jednak: te kategorie nie są sztywnymi ramami. Tradycje są żywe, a wiele z nich obejmuje różne dziedziny. Piosenka może być również rytuałem. Festiwal może obejmować opowiadanie historii, muzykę, taniec i tradycyjne potrawy. Kategoryzacja jest narzędziem ułatwiającym zrozumienie, a nie więzieniem dla kultury.
Poniższy film przedstawia pięć obszarów niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, pokazując, w jaki sposób stanowią one użyteczne ramy pozwalające zrozumieć różnorodność żywych przejawów kultury, uwzględniając jednocześnie ich wzajemne powiązania.
Pięć obszarów działania UNESCO
- Tradycje i formy wyrazu ustnego (w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego)
- Opowieści, przysłowia, pieśni epickie, zagadki i wiersze przekazywane z pokolenia na pokolenie.
- Przykład: poetyckie pojedynki w Tsiattista (Cypr) lub inicjatywy na rzecz ochrony języka romskiego.
- W Rumunii: niezliczone ballady i opowieści zgromadzone w Archiwum Folkloru.
- Sztuki sceniczne
- Muzyka tradycyjna, taniec, teatr, lalkarstwo.
- Przykład: flamenco (Hiszpania), gruziński śpiew polifoniczny.
- W Rumunii: Tańce młodzieżowe wpisane na Reprezentatywną listę UNESCO.
- Praktyki społeczne, rytuały i uroczystości
- Ceremonie religijne, święta sezonowe, uroczystości wspólnotowe.
- Przykład: Zimowe uroczystości w Podence (Portugalia).
- W Rumunii: Colindatul de ceată bărbătească (męskie kolędowanie).
- Wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata
- Medycyna tradycyjna, rolnictwo, rybołówstwo, astronomia, wiedza ekologiczna.
- Przykład: Centrum kultury Kihnu (Estonia), gdzie tradycje morskie są podtrzymywane przez kobiety.
- W Rumunii: zwyczaje związane z pasterstwem i sezonowym wypasem.
- Tradycyjne rzemiosło
- Wyroby rękodzielnicze i rzemiosła: tkactwo, garncarstwo, stolarstwo, lutnictwo.
- Przykład: Sztuka budowy organów i muzyka (Niemcy).
- W Rumunii: Rzemiosło związane z dywanami ściennymi w Rumunii i Mołdawii.
Te pięć dziedzin razem tworzy żywą tkankę kultury. Pokazują one, że dziedzictwo to nie tylko zabytki, ale także życie codzienne, zwyczaje i umiejętności.
Działania wykraczające poza ramy UNESCO
Inne organizacje czasami rozszerzają te kategorie. Na przykład Światowa Organizacja Turystyki (UNWTO) wskazuje muzykę i gastronomię jako szczególne sektory niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Tradycje kulinarne, takie jak dieta śródziemnomorska czy turecka kultura picia kawy, pokazują, że to, co ludzie jedzą i w jaki sposób spożywają posiłki, również stanowi dziedzictwo kulturowe.
Ćwiczenia i zadania praktyczne
Ćwiczenia i zastosowania (Model pedagogiczny INTHRACE — Komponent 01: Identyfikacja i dokumentacja; z niewielkim uwzględnieniem Komponentu 02: Zaangażowanie społeczności)
- Ćwiczenie 1 — Mapowanie lokalne (Komponent 01): Wskaż po jednej tradycji ze swojej społeczności dla każdej z dziedzin UNESCO. Na przykład: lokalna opowieść, którą opowiadali ci dziadkowie (tradycja ustna); taniec wykonywany podczas wesel lub festynów wiejskich (sztuka performatywna); święto religijne lub obchody sezonowe (praktyka społeczna); ogrodnictwo lub praktyki lecznicze (wiedza o przyrodzie); tkactwo, haft, stolarstwo (rzemiosło).
- Ćwiczenie 2 — Zastosowanie czynników konstytutywnych Lenzerini, 2011 (Element 01): Weźmy pod uwagę jakąś rodzinną praktykę lub tradycję i zadajmy sobie pytania: Czy jest ona uznawana przez społeczność? Czy łączy przeszłość, teraźniejszość i przyszłość? Czy jest przekazywana z pokolenia na pokolenie? Czy ma znaczenie symboliczne? Czy jest wrażliwa i wymaga ochrony? Jeśli spełnia te kryteria, kwalifikuje się jako niematerialne dziedzictwo kulturowe.
- Ćwiczenie 3 — Odgrywanie ról: „Eksperci ds. dziedzictwa kulturowego klasyfikują nowe zgłoszenia dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego” — przypadek „Colindatul” (komponent 01): Opierając się bezpośrednio na przykładzie zgłoszenia INTHRACE z rozdziału 3, należy podzielić klasę na małe grupy „ekspertów ds. dziedzictwa kulturowego”. Każda grupa otrzymuje tę samą nominację — Colindatul de ceată bărbătească (męskie kolędowanie, wpisane na Reprezentatywną Listę UNESCO w 2013 r.). Każda grupa musi samodzielnie zdecydować, do których kategorii UNESCO wpisuje się ten element, i uzasadnić swój wybór. Porównajcie wyniki między grupami: czy są one zbieżne, czy rozbieżne? Co to nam mówi o ograniczeniach klasyfikacji opartej na jednej kategorii?
- Ćwiczenie 4 — Wielowymiarowa klasyfikacja lokalnego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Komponent 01): W parach wybierzcie jeden lokalny element niematerialnego dziedzictwa kulturowego i sklasyfikujcie go, wykorzystując jednocześnie kilka wymiarów: (a) pięć dziedzin UNESCO; (b) rozszerzenie UNWTO (czy ma tu zastosowanie muzyka czy gastronomia?); (c) pięć czynników konstytutywnych Lenzeriniego. Gdzie wasz element „idealnie pasuje”, a gdzie wykracza poza granice poszczególnych kategorii?
- Ćwiczenie 5 — Profil dziedzictwa i jedno pytanie dotyczące społeczności (Element 01 + Element 02 w wersji uproszczonej): Wybierz jedną lokalną tradycję i opisz ją, korzystając z poniższego szablonu: nazwa; społeczność/grupa, która ją uznaje; kontekst praktykowania (święta, rytuały, życie codzienne); sposób przekazywania (nauczanie ustne, praktyka, uczestnictwo); znaczenie dla tożsamości. Następnie, przed kolejną lekcją, zadaj jednej osobie praktykującej tę tradycję pytanie: „Jak sklasyfikowałbyś swoją tradycję i dlaczego?”.
Pytania do refleksji
- Która z pięciu dziedzin UNESCO wydaje się najbardziej widoczna w Twojej społeczności? A która jest mniej widoczna? Dlaczego?
- Czy uważasz, że tradycje kulinarne powinny mieć własną kategorię w klasyfikacji UNESCO, czy też dobrze wpisują się w kategorię „wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata”?
- W jaki sposób kategoryzacja pomaga w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Czy może ona również ograniczać sposób, w jaki je rozumiemy?
- Gdybyś miał wyjaśnić komuś z zagranicy, na czym polega najważniejsze dziedzictwo Twojej społeczności, od której kategorii byś zaczął?