Kto jest właścicielem dziedzictwa kulturowego? Społeczność, która je stworzyła? Państwo, które zapewnia mu ochronę prawną? Turyści, którzy je odwiedzają i finansują? A może cała ludzkość? Twoja odpowiedź zadecyduje o tym, jaki system zarządzania Twoim zdaniem jest odpowiedni dla dziedzictwa kulturowego.
KONTEKST ZARZĄDZANIA
Turystyka dziedzictwa kulturowego funkcjonuje w ramach nakładających się na siebie szczebli zarządzania: ram międzynarodowych, instytucji krajowych oraz podmiotów lokalnych. Każdy z tych szczebli dysponuje innymi narzędziami, ma inne priorytety i swoje słabe punkty.
Poziom międzynarodowy: wytyczne UNESCO
Konwencja o światowym dziedzictwie z 1972 roku wprowadziła pojęcie „wyjątkowej wartości uniwersalnej” – ideę, zgodnie z którą niektóre obiekty kulturowe i przyrodnicze należą nie tylko do krajów, w których się znajdują, ale do całej ludzkości. W jej wyniku powstała Lista Światowego Dziedzictwa, obejmująca obecnie ponad 1 100 obiektów. Wpis na listę wiąże się z międzynarodowym uznaniem i finansowaniem, ale także z presją: obiekty wpisane na listę przyciągają więcej turystów, co generuje właśnie te problemy związane z nadmierną turystyką, którym konwencja miała zapobiegać. Wenecja, Dubrownik i Machu Picchu to miejsca wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa, które borykają się z tym paradoksem.
Konwencja z 2003 roku w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego przyjęła inne podejście. Zamiast tworzyć wykaz wybitnych zabytków, skupia się ona na żywych tradycjach i społecznościach, które je podtrzymują. To właśnie społeczności, a nie rządy czy eksperci, są głównymi strażnikami tego dziedzictwa. Celem jest ochrona, a nie zamrożenie.
Te dwie konwencje razem odzwierciedlają zasadniczą zmianę w sposobie myślenia: od ochrony wyjątkowych obiektów do wspierania żywych kultur.
Poziom krajowy i lokalny
Ministerstwa kultury ustanawiają ramy prawne dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego. Organizacje turystyczne zarządzają ruchem turystycznym, marketingiem i infrastrukturą. Samorządy lokalne podejmują bieżące decyzje dotyczące zagospodarowania przestrzennego, podziału na strefy i dostępu. Organizacje pozarządowe pełnią rolę strażników, innowatorów oraz pośredników między instytucjami a społecznościami.
Ryzykiem na tym poziomie jest rozdrobnienie: gdy ministerstwa, organizacje turystyczne i samorządy lokalne realizują różne priorytety, dziedzictwo kulturowe pozostaje poza zakresem kompetencji poszczególnych instytucji. Skuteczne zarządzanie wymaga mechanizmów koordynacyjnych, które umożliwią dialog między tymi podmiotami – najlepiej z udziałem społeczności lokalnej.
Batana i Kumrovec jako modele zarządzania:
Ekomuzeum Batana powstało jako stowarzyszenie społeczne i przekształciło się w instytucję uznaną na arenie międzynarodowej dzięki stałej współpracy z lokalnymi władzami, sieciami kulturalnymi, a ostatecznie także z UNESCO. To właśnie jego struktura zarządzania – kierowana przez społeczność i wspierana przez instytucje – zapewniła mu trwałość. Kumrovec pokazuje, w jaki sposób wspólna odpowiedzialność muzeum, lokalnych rzemieślników i władz miejskich pozwala zachować autentyczność przy jednoczesnym ekonomicznym rozwoju turystyki.
TRÓJKĄT ETYCZNY: DOSTĘP, OCHRONA, TOŻSAMOŚĆ
Skuteczne zarządzanie dziedzictwem kulturowym musi zapewniać równowagę między trzema konkurującymi ze sobą celami:
- Dostęp – Dziedzictwo powinno być otwarte dla wszystkich: dostępne dla lokalnych społeczności i odwiedzających, przystępne cenowo oraz wolne od wpływów elit czy interesów komercyjnych. Ograniczony dostęp może również szkodzić dziedzictwu, odcinając je od społeczności, która je podtrzymuje.
- Ochrona – zabytki, żywe tradycje i tkanka społeczna są narażone na zagrożenia. Nadmierna turystyka powoduje erozję, wysiedlenia i ujednolicenie. Zmiany klimatyczne zagrażają zabytkom położonym na wybrzeżach i na nisko położonych terenach. Władze muszą wyznaczyć granice – dotyczące liczby odwiedzających, rozwoju komercyjnego oraz tempa zmian.
- Tożsamość – Dziedzictwo kulturowe musi pozostać źródłem sensu dla społeczności, która je pielęgnuje, a nie tylko produktem przeznaczonym do konsumpcji zewnętrznej. Gdy władze przedkładają zyski ekonomiczne nad integralność kulturową, dziedzictwo traci swoją funkcję nośnika tożsamości i staje się jedynie tłem.
Te trzy zasady rzeczywiście pozostają ze sobą w sprzeczności. Maksymalny dostęp koliduje z ochroną. Silna ochrona może ograniczać możliwość korzystania z dziedzictwa przez społeczność lokalną. Kwestie tożsamości mogą kolidować z uproszczeniami, które ułatwiają dostęp do dziedzictwa osobom spoza społeczności. Dobre zarządzanie nie eliminuje tych sprzeczności – pozwala je jednak rozwiązywać w sposób przejrzysty, stawiając na pierwszym miejscu interesy społeczności lokalnej.
Etyczna turystyka w praktyce:
- Limity liczby odwiedzających i systemy wejść o określonych godzinach (stosowane w Machu Picchu, Pompejach oraz w kilku zabytkach w Wenecji).
- Mechanizmy podziału korzyści, w ramach których część dochodów z turystyki trafia do funduszy na rzecz rozwoju społeczności lokalnych.
- Prawo weta społeczności w sprawie kluczowych decyzji dotyczących rozwoju turystyki.
- Oceny wpływu na dziedzictwo kulturowe przed wprowadzeniem nowej infrastruktury lub nowych programów.
- Przejrzystość w zakresie sposobu gromadzenia i raportowania danych dotyczących odwiedzających, przychodów oraz podejmowania decyzji zarządczych.
Zajęcia
Zadanie 1 – Notatka programowa (praca indywidualna | 20 min)
Wybierz znane Ci miejsce dziedzictwa kulturowego (lub Batana / Kumrovec / Wenecję).
Opracuj zalecenie programowe o długości 150 słów, które uwzględnia wszystkie trzy elementy trójkąta etycznego: jakie konkretne działanie poprawiłoby dostęp do tego miejsca bez szkody dla jego ochrony? Jakie ograniczenia byś wprowadził? W jaki sposób zadbałbyś o to, by tożsamość społeczności pozostała w centrum uwagi?
Ćwiczenie 2 – Symulacja (grupa | 20 min)
Wasza grupa wciela się w rolę miejskiej rady ds. dziedzictwa kulturowego. Duża sieć hotelowa zamierza wybudować ośrodek wypoczynkowy z 200 pokojami w sąsiedztwie skansenu na świeżym powietrzu, podobnego do Kumrovca. Projekt ma zapewnić 150 miejsc pracy oraz znaczne dochody z turystyki. Zsymulujcie posiedzenie rady: jeden z członków reprezentuje stowarzyszenie lokalne, jeden – radę ds. turystyki, jeden – ministerstwo kultury, a jeden – organizację pozarządową. Jaką decyzję podejmiecie? Jakie warunki, jeśli w ogóle, postawicie?
PYTANIA DO REFLEKSJI
- Czy turystykę należy postrzegać przede wszystkim jako szansę, czy jako zagrożenie dla dziedzictwa kulturowego? Czy może ona stanowić jedno i drugie jednocześnie?
- Czy koncepcja „wybitnej wartości uniwersalnej” UNESCO jest zgodna z zarządzaniem zorientowanym na społeczność? Kto decyduje o tym, co jest wybitne?
- Gdy liczba odwiedzających szkodzi danemu miejscu, kto powinien ponieść koszty ograniczenia dostępu – turyści, władze czy lokalna społeczność?
- W jaki sposób można włączyć zasady etyczne do struktur zarządzania, zamiast pozostawiać tę kwestię wyłącznie dobrym intencjom poszczególnych osób?