Dlaczego warto wprowadzać innowacje w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego?
Niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) jest wrażliwe. Jego przetrwanie zależy od ludzi, którzy je kultywują, a gdy społeczności się kurczą lub młodzi ludzie wyjeżdżają, tradycje mogą po cichu zanikać. Ochrona dziedzictwa wymaga zatem nowych metod: nie tylko archiwów i wykazów, ale także narzędzi technologicznych i mapowania partycypacyjnego, które łączą dziedzictwo z dzisiejszym społeczeństwem.
Innowacja nie zastępuje tradycji – stanowi jej wsparcie. Łącząc metody cyfrowe, zaangażowanie społeczności i twórcze osiągnięcia, możemy nadać żywej spuściźnie nową widoczność i wartość.
Technologia i koncepcja „cyfrowego bliźniaka”
Jedną z najważniejszych innowacji jest koncepcja „cyfrowego bliźniaka” – szczegółowej cyfrowej reprodukcji dzieła, przedstawienia lub rytuału.
- Przykład: technika tworzenia pasty tkaninowej Yangxin w Chinach została udokumentowana krok po kroku, dzięki czemu przyszłe pokolenia będą mogły zapoznać się z tym procesem w formie cyfrowej. (Zobacz artykuł: Li, M., Xu, S., Tang, J. i in. (2024) Projekt i badania nad platformą cyfrowego bliźniaka dla niematerialnego dziedzictwa kulturowego w dziedzinie rzemiosła – technika „Yangxin Cloth Paste”. Herit Sci 12, 43 (2024).
- Przykład: ruchy taneczne można rejestrować za pomocą czujników ruchu, zachowując każdy gest do celów analizy i nauczania.
Technologie takie jak rzeczywistość wirtualna (VR) i rzeczywistość rozszerzona (AR) pozwalają odtworzyć utracone konteksty, natomiast gry cyfrowe i aplikacje wprowadzają tradycje do codziennej nauki młodych odbiorców.
Jednym z przykładów jest projekt HEAT-XR, w którym uczestniczy Uniwersytet Transylwański w Braszowie, poświęcony badaniu możliwości wykorzystania technologii rozszerzonej rzeczywistości (XR) w celu wspierania dokumentacji, ochrony i upowszechniania dziedzictwa kulturowego.
💡 Pamiętaj jednak: cyfrowa kopia nie jest w stanie w pełni oddać ducha występu na żywo. Wyzwaniem jest wykorzystanie technologii jako wsparcia, a nie substytutu.
Mapowanie dziedzictwa kulturowego: projekt CarPaTO
Doskonałym przykładem innowacji w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego jest projekt CarPaTO, realizowany w latach 2018–2019 w regionie Făgăraș (Țara Făgărașului) w Rumunii.
Cel: identyfikacja, dokumentacja i promowanie lokalnego dziedzictwa kulturowego przy zaangażowaniu społeczności.
Zastosowane metody:
- Praca w terenie oraz wywiady ze starszyzną, rzemieślnikami i artystami.
- Tworzenie cyfrowej bazy danych poświęconej tradycjom.
- Organizowanie warsztatów z udziałem mieszkańców w celu zidentyfikowania kluczowych elementów.
Opracowane materiały:
- Zestaw szlaków kulturowych, łączących wioski i krajobrazy z żywymi tradycjami.
- Publiczna wystawa rękodzieła, przedmiotów i wiedzy.
- Książka kucharska zawierająca przepisy i dziedzictwo kulinarne.
- Cellphilm – krótki film tworzony wspólnie z członkami społeczności przy użyciu prostych środków technicznych, mający na celu opowiedzenie ich własnych historii.
Projekt pokazuje, w jaki sposób kartografia może wykraczać poza zwykłą dokumentację i służyć jako użyteczne narzędzie w turystyce, edukacji oraz budowaniu tożsamości.
Dlaczego tworzenie map ma znaczenie
Mapowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego:
- Podnosi świadomość społeczności na temat lokalnych tradycji.
- Wzmacnia poczucie tożsamości poprzez tworzenie więzi między ludźmi a miejscem.
- Stwarza możliwości w zakresie edukacji i zrównoważonej turystyki.
- W kreatywny i przystępny sposób uwidacznia tradycje.
W tym sensie projekt CarPaTO pokazuje, że ochrona dziedzictwa nie polega na zamrożeniu praktyk z przeszłości, lecz na ich ożywieniu z myślą o teraźniejszości i przyszłości.
Ćwiczenia i zadania praktyczne
Ćwiczenia i zadania praktyczne (Model pedagogiczny INTHRACE — Komponent 05: Praktyki zrównoważone, Komponent 06: Technologia i innowacje)
- Ćwiczenie 1 — Tabela do mapowania dziedzictwa kulturowego (element 05): Wybierz jedną tradycję ze swojej społeczności i wypełnij tabelę, podając: nazwę elementu; kto ją praktykuje; kontekst (życie codzienne, rytuał, święto); sposób przekazywania; znaczenie dla tożsamości.
- Ćwiczenie 2 — Plan ratunkowy dla „dziedzictwa kulturowego narażonego na zagrożenie” (Komponent 05): Na podstawie przykładu zastosowania INTHRACE z rozdziału 3: zidentyfikuj jeden element niematerialnego dziedzictwa kulturowego (ICH) w swoim regionie, który jest zagrożony z powodu niewłaściwej klasyfikacji (np. praktyka hybrydowa, która nie pasuje do żadnej z dziedzin UNESCO i w związku z tym nie jest objęta ochroną). Zbadaj, w jaki sposób to nadmierne uproszczenie przyczynia się do jego utraty. Opracuj jednostronicowy plan ratunkowy: zaangażowane podmioty, działania natychmiastowe, średnioterminowe działania ochronne, ramy klasyfikacji, które należy zastosować (zalecany jest trójwarstwowy model Fredheima i Khalafa).
- Ćwiczenie 3 — Wielodomenowy cyfrowy bliźniak dla zanikającej tradycji tkackiej (elementy 05 i 06): Zgodnie z przykładem zastosowania INTHRACE z rozdziału 3: zaprojektuj wielodomenowy cyfrowy bliźniak dla jednej konkretnej zanikającej tradycji tkackiej w Twoim regionie (lub dla rumuńskiego tkactwa dywanów ściennych, które już znajduje się na liście UNESCO). Określ, co rejestrujesz (materiały wizualne, dźwiękowe, tekstowe, gesty), w jaki sposób nagranie oddaje jednocześnie wiele dziedzin niematerialnego dziedzictwa kulturowego (rzemiosło + przekaz ustny + wiedza o materiałach), kto jest właścicielem danych oraz w jaki sposób społeczność jest zaangażowana na każdym etapie. Połącz to z modelem „Yangxin Cloth Paste” autorstwa Li i in. (2024), omówionym podczas lekcji.
- Ćwiczenie 4 — Pomysł na film komórkowy (Element 06): Zaprojektuj krótki (2–3-minutowy) projekt filmowy, który dokumentuje lokalną tradycję. Zdecyduj: kto pojawi się w filmie? Jaką historię opowiesz? W jaki sposób zaangażowana będzie społeczność? Inspirowane bezpośrednio metodologią filmów komórkowych CarPaTO.
- Ćwiczenie 5 — Projektowanie szlaku kulturowego (Komponent 05): Wyobraź sobie niewielki szlak w swoim regionie, obejmujący 3–4 przystanki i łączący tradycje, krajobrazy oraz rzemiosło. Wyjaśnij, w jaki sposób szlak ten opowiadałby historię lokalnej tożsamości. Źródło: metodologia tworzenia szlaków CarPaTO.
- Ćwiczenie 6 — Zadanie klasyfikacyjne z wykorzystaniem generatywnej sztucznej inteligencji (Komponent 06): Zadanie zaczerpnięte bezpośrednio z przykładu zastosowania INTHRACE do rozdziału 3: wykorzystaj ogólnodostępne narzędzie oparte na generatywnej sztucznej inteligencji do sklasyfikowania trzech elementów dziedzictwa niematerialnego pochodzących z Twojego regionu. Porównaj klasyfikację sztucznej inteligencji z pięcioma dziedzinami UNESCO. W jakich kwestiach sztuczna inteligencja zgadza się z klasyfikacją UNESCO? W jakich kwestiach się od niej różni? Co to nam mówi o podejściu opartym na uwadze multimodalnej do klasyfikacji dziedzictwa kulturowego niematerialnego, zaproponowanym przez Fan i in. (2023)?
- Ćwiczenie 7 — Wystawa cyfrowa z możliwością wielokrotnego oznaczania (Komponent 06): Na podstawie przykładu zastosowania INTHRACE: stwórz prototyp niewielkiej cyfrowej ekspozycji (jeden slajd, jedna strona internetowa lub jeden post w mediach społecznościowych) poświęconej jednemu elementowi niematerialnego dziedzictwa kulturowego (ICH), która umożliwia wielokrotne tagowanie — tzn. ten sam element jest oznaczony kilkoma domenami UNESCO oraz kilkoma wartościami z klasyfikacji Fredheima i Khalafa. Dyskusja: czy użytkownicy rzeczywiście szukaliby danego elementu pod wszystkimi tymi tagami?
Pytania do refleksji
- W jaki sposób technologia może poprawić bezpieczeństwo, nie zastępując przy tym praktyk stosowanych w rzeczywistości?
- Czy cyfryzacja sprawia, że tradycje stają się bardziej dostępne, czy też bardziej narażone na postrzeganie ich jako „rozrywki”?
- W jaki sposób dokumentowanie dziedzictwa kulturowego wpływa na sposób, w jaki społeczności postrzegają same siebie?
- Który z wyników projektu CarPaTO (baza danych, zbiór przepisów, trasy, wystawa, film nakręcony telefonem komórkowym) uważasz za najbardziej skuteczny i dlaczego?