Szeroko zakrojone promowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (ICH) obejmuje etyczne traktowanie dóbr kultury wszystkich narodów. Zwłaszcza w przypadku technologii sztucznej inteligencji musimy zastanowić się, w jaki sposób będą one sprzyjać integracji oraz szanować kultury i systemy wiedzy ludów tubylczych. Z tego powodu UNESCO opublikowało „Raport o ludach tubylczych 2023” (Pinto, 2024).
Podkreśla zagrożenia, na jakie narażone są społeczności etniczne w związku z rozwojem sztucznej inteligencji, w tym niewłaściwe wykorzystanie danych, uprzedzenia kulturowe oraz potencjalne wykluczenie z postępu cyfrowego.
Głównymi tematami raportu są suwerenność danych, rozwój sztucznej inteligencji sprzyjającej włączeniu społecznemu, uprzedzenia kulturowe oraz przepaść cyfrowa. Jeśli chodzi o suwerenność danych, w raporcie zaleca się, aby społeczności tubylcze „zachowały kontrolę nad swoimi danymi, aby zapobiec ich wykorzystywaniu i zapewnić, że ich wiedza kulturowa nie zostanie przywłaszczona” (Pinto, 2024). Społeczności lokalne powinny również aktywnie angażować się w tworzenie systemów sztucznej inteligencji, aby zapewnić poszanowanie i uwzględnienie ich wartości kulturowych. Wszyscy uczestnicy tworzenia produktów technologicznych promujących niematerialne dziedzictwo kulturowe powinni zastanowić się, jak uniknąć utrwalania stereotypów lub wprowadzającego w błąd przedstawiania lokalnych kultur. Wreszcie agencje rządowe i inne organy powinny uwzględnić fakt, że społeczności tubylcze często mają ograniczony dostęp do technologii cyfrowych i ograniczoną wiedzę na ich temat. Należy odpowiednio zająć się kwestią luki w wiedzy i dostępie, aby zapewnić im możliwość czerpania korzyści z zastosowań sztucznej inteligencji.
Dalszy rozwój tradycyjnej wiedzy i form wyrazu kulturowego wymaga, by szanować społeczności lokalne oraz zapewnić im uznanie, praktykowanie, zachowanie, kontrolę i prawo własności w odniesieniu do ich dziedzictwa kulturowego i wiedzy, w tym form wyrazu takich jak muzyka, pieśni, opowieści, ceremonie, tańce, symbole, języki i wiedza. Dziedzictwo to ma zazwyczaj charakter ustny, nie należy do poszczególnych osób i jest przekazywane przyszłym pokoleniom. UNESCO podkreśla w swoich raportach konieczność prawnego uznania tradycyjnej wiedzy i form wyrazu kulturowego w celu ochrony ich przed nadużyciami. Wszystkie działania mające na celu promowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego powinny uwzględniać protokoły etyczne dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego (Adjei b.d.).
Rząd Australii opublikował protokoły etyczne dotyczące sposobów promowania dzieł sztuki i dziedzictwa kulturowego społeczności tubylczych. Zawierają one również scenariusze szkoleniowe dotyczące stosowania tych protokołów etycznych podczas promowania tradycyjnych i kulturowych form wyrazu artystycznego oraz wiedzy społeczności tubylczych (Creative Australia, b.d.).
Przykłady udziału i zaangażowania obywateli w opracowywanie strategii, budowanie wizerunku oraz etyczną promocję społeczności lokalnych, które podkreślają lokalną tożsamość i przyczyniają się do zrównoważonego rozwoju, zostały wymienione poniżej pod poniższym linkiem: (City Nation Place, 2024).
Etyczna promocja oznacza szacunek dla społeczności, unikanie wprowadzających w błąd informacji, zapewnienie świadomej zgody oraz zapobieganie wykorzystywaniu tradycyjnej wiedzy.
Protokół etyczny
„Protokół etyczny” w ramach ICH odnosi się do metodologii mających na celu promowanie dzieł sztuki i dziedzictwa kulturowego społeczności tubylczych w sposób pełen szacunku, rzetelny i podlegający kontroli samych społeczności. Obejmuje to:
- Uzyskanie dobrowolnej, uprzedniej i świadomej zgody (FPIC) od społeczności przed podjęciem jakichkolwiek działań promocyjnych.
- Zapewnienie, by społeczności czerpały korzyści z tego, że są reprezentowane w materiałach promocyjnych, oraz miały nad tym kontrolę.
- Unikanie stereotypizacji, egzotyzacji lub sprowadzania złożonych tradycji do uproszczeń dostosowanych do potrzeb turystów.
- Odpowiednie uznanie wkładu praktyków i społeczności.
Różnorodność a jednorodność
XX-wieczny zachodni modernizm doprowadził do powstania hegemonii epistemologicznej — dominujących modeli wiedzy, które spychały kultury regionalne na margines. Współczesne działania na rzecz promowania niematerialnego dziedzictwa kulturowego muszą temu przeciwdziałać, kładąc nacisk na różnorodność, a nie dostosowując się do zglobalizowanych standardów estetycznych. Profesjonalni projektanci współpracujący ze społecznościami lokalnymi powinni tworzyć komunikację wizualną odzwierciedlającą lokalne wartości, a nie globalne trendy.
Zajęcia edukacyjne
• Audyt etyczny: Oceń kampanię promocyjną dotyczącą jednego z elementów ICH, korzystając z listy kontrolnej dotyczącej kwestii etycznych (zgoda, przypisanie autorstwa, przedstawienie, korzyści).
• Ćwiczenie z przeróbki tekstu: Wybierz problematyczny tekst promocyjny dotyczący tradycji kulturowej i przerób go zgodnie z zasadami etyki.
• Notatka programowa: Opracowanie projektu kodeksu etycznego dla organizacji zajmujących się komercyjnym promowaniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Pytania do refleksji
- Co sprawia, że działanie promocyjne jest „etyczne” w kontekście ICH?
- W jaki sposób można uzyskać od społeczności prawdziwie dobrowolną i świadomą zgodę?
- Czy komercyjne promowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego może kiedykolwiek być w pełni etyczne?