Wprowadzenie

Kiedy większość ludzi słyszy słowo „dziedzictwo”, od razu przychodzą im na myśl zamki, kościoły czy pomniki. Przez długi czas dziedzictwo sprowadzano wyłącznie do tych namacalnych rzeczy – przedmiotów wykonanych z kamienia, metalu lub farby, przechowywanych w muzeach lub odrestaurowanych, by można je było podziwiać. A co z pieśniami śpiewanymi na weselach, rytuałami zaznaczającymi zmianę pór roku czy umiejętnościami tkania dywanów lub wyrobu ceramiki? Czyż nie są one również częścią tego, kim jesteśmy?

Być może dziedzictwo kulturowe to nie tylko coś, co możemy zwiedzać, ale także coś, czego możemy doświadczać, co możemy uprawiać i co możemy przekazywać dalej. Poniższy film przedstawia jeden z takich przykładów. Wydarzenia społecznościowe, takie jak nocne spotkania „șezători”, jak to przedstawione w tym filmie, pokazują, że dziedzictwo kulturowe jest żywym procesem, podtrzymywanym poprzez uczestnictwo, interakcje społeczne oraz ciągłe przekazywanie wiedzy, wartości i praktyk kulturowych z pokolenia na pokolenie.

W tym miejscu pojawia się pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (ICH). Konwencja UNESCO z 2003 roku definiuje je jako „praktyki, reprezentacje, formy wyrazu, wiedzę, umiejętności – a także związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzenie kulturowe – które społeczności, grupy, a w niektórych przypadkach także jednostki uznają za część swojego dziedzictwa kulturowego”.

Mówiąc prościej, ICH to wszystko, co społeczności robią, wiedzą i przekazują, a nie to, co budują.

Żywe, oparte na społeczności i dynamiczne

To, co wyróżnia ICH, to fakt, że jest to:

• Życie – trwa, ponieważ ludzie je praktykują. W przeciwieństwie do pomnika, który może stać pusty przez wieki, rytuał lub pieśń trwają tylko wtedy, gdy są wykonywane.
• Związane ze społecznością – dziedzictwo istnieje tylko wtedy, gdy społeczność uznaje je za swoje. Jeśli ludzie przestaną się nim interesować, traci ono swoje znaczenie.
• Dynamika – tradycje nigdy nie są niezmienne. Dostosowują się, zmieniają, czasem zanikają, a innym razem odradzają się w nowych formach.
• Kształtowanie tożsamości – zapewniają one ciągłość, poczucie przynależności i odporność psychiczną.

Pomyśl o kołysance, którą śpiewała ci babcia. Nawet jeśli dziś słuchasz jej na YouTube lub wplatasz ją w nowoczesną piosenkę, jej korzenie w historii twojej rodziny pozostają silne.

Pięć obszarów działania UNESCO

Skąd wiemy, że coś stanowi element dziedzictwa kulturowego?

Naukowiec Federico Lenzerini (2011) zaproponował pięć czynników konstytutywnych, które mogą nam służyć za wskazówki:

1. Społeczność musi uznać to za dziedzictwo.
2. Musi być przekazywane z pokolenia na pokolenie.
3. Rozwija się i dostosowuje (nie jest zakorzenione w przeszłości).
4. Ma znaczenie dla tożsamości.
5. Wspiera różnorodność kulturową i kreatywność.

Zastanów się teraz: czy rodzinny przepis to tylko „jedzenie”, czy też można go uznać za część dziedzictwa? Jeśli jest przekazywany z pokolenia na pokolenie, uznawany przez twoją rodzinę za część waszej tożsamości i stanowi przejaw kreatywności – spełnia wszystkie kryteria.