Η ευρεία προώθηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς (ICH) περιλαμβάνει την ηθική μεταχείριση των πολιτιστικών αντικειμένων όλων των λαών. Ιδιαίτερα όσον αφορά τις τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, πρέπει να εξετάσουμε πώς αυτές θα είναι χωρίς αποκλεισμούς και θα σέβονται τους πολιτισμούς και τα συστήματα γνώσης των αυτοχθόνων λαών. Για τον λόγο αυτό, η UNESCO δημοσίευσε την Έκθεση για τους Αυτοχθόνες Λαούς 2023 (Pinto, 2024).
Επισημαίνει τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι εθνοτικές κοινότητες με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, συμπεριλαμβανομένης της κατάχρησης δεδομένων, των πολιτισμικών προκαταλήψεων και του ενδεχόμενου αποκλεισμού από τις ψηφιακές εξελίξεις.
Τα βασικά θέματα της έκθεσης είναι η κυριαρχία των δεδομένων, η ανάπτυξη μιας τεχνητής νοημοσύνης χωρίς αποκλεισμούς, οι πολιτισμικές προκαταλήψεις και το ψηφιακό χάσμα. Όσον αφορά την κυριαρχία των δεδομένων, η έκθεση συνιστά στις αυτόχθονες κοινότητες να «διατηρούν τον έλεγχο των δεδομένων τους, προκειμένου να αποτρέψουν την εκμετάλλευσή τους και να διασφαλίσουν ότι η πολιτισμική τους γνώση δεν θα καταχραστεί» (Pinto, 2024). Οι τοπικές κοινότητες θα πρέπει επίσης να συμμετέχουν ενεργά στην ανάπτυξη συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να διασφαλίζεται ο σεβασμός και η ενσωμάτωση των πολιτισμικών τους αξιών. Όλοι όσοι εμπλέκονται στην ανάπτυξη τεχνολογικών προϊόντων που προωθούν την άυλη πολιτιστική κληρονομιά θα πρέπει να εξετάζουν πώς μπορούν να αποφύγουν την ενίσχυση στερεοτύπων ή την παραπλανητική απεικόνιση των τοπικών πολιτισμών. Τέλος, οι κυβερνητικές υπηρεσίες και άλλες αρχές θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη ότι οι αυτόχθονες κοινότητες έχουν συχνά περιορισμένη πρόσβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες και περιορισμένη γνώση σχετικά με αυτές. Το χάσμα γνώσης και πρόσβασης θα πρέπει να αντιμετωπιστεί κατάλληλα, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι κοινότητες αυτές θα μπορούν να επωφεληθούν από τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.
Η περαιτέρω ανάπτυξη της παραδοσιακής γνώσης και των πολιτιστικών εκφράσεων απαιτεί τον σεβασμό των τοπικών κοινοτήτων και την αναγνώριση, την άσκηση, τη διατήρηση, τον έλεγχο και την κυριότητα των δικαιωμάτων τους, καθώς και της πολιτιστικής τους κληρονομιάς και γνώσης, συμπεριλαμβανομένων των εκφράσεων της μουσικής, των τραγουδιών, των ιστοριών, των τελετών, των χορών, των συμβόλων, των γλωσσών και της γνώσης. Η κληρονομιά αυτή είναι συνήθως προφορική, δεν ανήκει σε μεμονωμένα άτομα και μεταδίδεται στις μελλοντικές γενιές. Η UNESCO έχει τονίσει στις εκθέσεις της την ανάγκη νομικής αναγνώρισης της παραδοσιακής γνώσης και των πολιτιστικών εκφράσεων, προκειμένου να προστατευθούν από την κατάχρηση. Όλες οι τεχνικές προώθησης της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ICH) θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα ηθικά πρωτόκολλα για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς (Adjei, χ.χ.).
Η αυστραλιανή κυβέρνηση έχει δημοσιεύσει δεοντολογικά πρωτόκολλα σχετικά με τον τρόπο προώθησης των έργων τέχνης και της πολιτιστικής κληρονομιάς των αυτοχθόνων πληθυσμών. Παρέχει επίσης εκπαιδευτικά σενάρια σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής των δεοντολογικών πρωτοκόλλων κατά την προώθηση των παραδοσιακών και πολιτιστικών εκφράσεων της τέχνης και της γνώσης των αυτοχθόνων κοινοτήτων (Creative Australia, χ.η.).
Παραδείγματα συμμετοχής και εμπλοκής των πολιτών στον σχεδιασμό στρατηγικών, στην ανάπτυξη εταιρικής ταυτότητας και στην ηθική προώθηση των τοπικών κοινοτήτων, τα οποία αναδεικνύουν την τοπική ταυτότητα και συμβάλλουν στη βιώσιμη ανάπτυξη, παρατίθενται παρακάτω στον ακόλουθο σύνδεσμο: (City Nation Place, 2024).
Η ηθική προώθηση σημαίνει σεβασμό προς τις κοινότητες, αποφυγή παραπλανητικών παρουσιάσεων, διασφάλιση της ενήμερης συναίνεσης και πρόληψη της εκμετάλλευσης της παραδοσιακής γνώσης.
Πρωτόκολλο δεοντολογίας
Ως «ηθικό πρωτόκολλο» στο πλαίσιο της ICH νοούνται οι μεθοδολογίες που αποσκοπούν στην προώθηση των έργων τέχνης και της πολιτιστικής κληρονομιάς των αυτοχθόνων πληθυσμών με τρόπο που να χαρακτηρίζεται από σεβασμό, ακρίβεια και κοινοτικό έλεγχο. Αυτό περιλαμβάνει:
- Η εξασφάλιση της ελεύθερης, εκ των προτέρων και εν επιγνώσει συγκατάθεσης (FPIC) από τις κοινότητες πριν από οποιαδήποτε προωθητική δραστηριότητα.
- Να διασφαλιστεί ότι οι κοινότητες θα επωφελούνται από την εκπροσώπησή τους στο διαφημιστικό υλικό και θα έχουν τον έλεγχο αυτής.
- Η αποφυγή των στερεοτύπων, της εξωτικοποίησης ή της αναγωγής σύνθετων παραδόσεων σε απλουστεύσεις που εξυπηρετούν τα τουριστικά συμφέροντα.
- Αναγνώριση της συνεισφοράς των επαγγελματιών και των κοινοτήτων.
Ποικιλομορφία έναντι ομοιογένειας
Ο δυτικός μοντερνισμός του 20ού αιώνα δημιούργησε μια επιστημολογική ηγεμονία — κυρίαρχα μοντέλα γνώσης που περιθωριοποίησαν τις περιφερειακές κουλτούρες. Η σύγχρονη προώθηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς πρέπει να αντισταθεί σε αυτό, αναδεικνύοντας την ποικιλομορφία αντί να συμμορφώνεται με τα παγκοσμιοποιημένα αισθητικά πρότυπα. Οι επαγγελματίες σχεδιαστές που συνεργάζονται με τις κοινότητες θα πρέπει να δημιουργούν οπτική επικοινωνία που να αντανακλά τις τοπικές αξίες και όχι τις παγκόσμιες τάσεις.
Μαθησιακές δραστηριότητες
• Ηθικός έλεγχος: Αξιολογήστε μια διαφημιστική καμπάνια για ένα στοιχείο της ICH χρησιμοποιώντας έναν κατάλογο ελέγχου ηθικών ζητημάτων (συγκατάθεση, αναφορά πηγής, αναπαράσταση, οφέλη).
• Άσκηση αναδιατύπωσης: Επιλέξτε ένα προβληματικό διαφημιστικό κείμενο σχετικά με μια πολιτιστική παράδοση και αναδιατυπώστε το με βάση ηθικά κριτήρια.
• Ενημερωτικό σημείωμα: Σύνταξη κώδικα δεοντολογίας για οργανισμούς που προωθούν την άυλη πολιτιστική κληρονομιά (ICH) με εμπορικό σκοπό.
Ερωτήσεις για προβληματισμό
- Τι καθιστά μια διαφημιστική δραστηριότητα «ηθική» στο πλαίσιο της ICH;
- Πώς μπορεί κανείς να εξασφαλίσει μια πραγματικά ελεύθερη και ενήμερη συγκατάθεση από μια κοινότητα;
- Μπορεί η εμπορική προώθηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς να είναι ποτέ απόλυτα ηθική;