W 1882 roku wybrzeże Lagoa na wyspie São Miguel uległo przemianie wraz z pojawieniem się nowej fabryki — Fábrica de Álcool — wyposażonej w niemieckie maszyny, zatrudniającej lokalnych pracowników i wytwarzającej produkt, który na pokolenia zdefiniował gospodarkę wyspy. Ponad 140 lat później fabryka stoi opuszczona, czekając na nowe przeznaczenie. Kto zdecyduje, czym się stanie? Kto zachowa pamięć o tym, czym była? Nie są to tylko pytania logistyczne. Są to pytania etyczne — i leżą one u podstaw tego, co oznacza ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
1. Dlaczego etyka i ICH są ze sobą nierozerwalnie związane
Niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) to nie tylko zbiór zwyczajów, rzemiosła i przedstawień, które przypadkowo przetrwały do dziś. Jest to żywy wyraz tożsamości społeczności — ich wartości, relacji oraz sposobu postrzegania świata. Jak jasno stwierdza Konwencja UNESCO z 2003 roku, ICH obejmuje tradycje ustne, sztuki sceniczne, zwyczaje społeczne, rytuały, uroczystości, wiedzę o naturze i wszechświecie oraz tradycyjne rzemiosło.
Słowo „etyka” wywodzi się od greckiego słowa ethos — czyli charakteru lub ducha społeczności, zbioru zasad przewodnich, które kierują ludzkie działania ku temu, co dobre. Związek z niematerialnym dziedzictwem kulturowym (ICH) nie jest przypadkowy. Jeśli ICH jest sposobem, w jaki społeczności wyrażają swoją tożsamość, to etyka stanowi ramy, w których zadajemy sobie pytanie: czy traktujemy tę ekspresję – i te społeczności – z szacunkiem, na jaki zasługują?
Kultura obejmuje wiedzę, sztukę, normy moralne, zwyczaje i przekonania nabywane w ramach życia społecznego. Obejmuje ona zarówno wymiar materialny (dzieła sztuki, budynki), jak i niematerialny (zwyczaje, wiedza, wartości), które stanowią podstawę tożsamości społecznej. Między kulturą a tożsamością istnieje nierozerwalny związek: interpretacja kulturowa pomaga jednostkom odkrywać siebie i nadawać sens swojej rzeczywistości. Zaniedbywanie lub wymazywanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego danej społeczności podważa jej tożsamość i narzuca dominację kulturową — zmniejszając bogactwo interakcji kulturowych we współczesnym społeczeństwie globalnym.
Kluczowa koncepcja: niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) nie jest eksponatem muzealnym, który należy przechowywać w szklanej gablocie. Jest ono żywe i nieustannie ewoluuje, przekazywane z pokolenia na pokolenie nie tylko poprzez formalną edukację, ale także poprzez uczestnictwo, naśladowanie, świętowanie i wspólną pamięć. Wynika z tego podstawowa zasada etyczna: działania na rzecz ochrony nie powinny mieć na celu „zamrożenia” praktyk kulturowych. Zamrożenie tradycji – utrwalenie jej w formie, jaką miała w konkretnym momencie – zniekształca jej naturę i może pozbawić ją tej właśnie żywotności, która nadaje jej znaczenie.
2. Zasady UNESCO i podstawy etyczne niematerialnego dziedzictwa kulturowego
Konwencja UNESCO z 2003 roku określa trzy zasady, które mają charakter zarówno etyczny, jak i praktyczny:
- Udział: Społeczności, grupy i osoby fizyczne muszą odgrywać kluczową rolę we wszystkich decyzjach dotyczących ich niematerialnego dziedzictwa kulturowego — jego identyfikacji, dokumentacji, badań, zachowania, ochrony, promowania i rewitalizacji. Udział ten nie jest jedynie symbolicznym gestem, lecz wymogiem strukturalnym.
- Szacunek dla różnorodności kulturowej i kreatywności: działania na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego nie mogą narzucać żadnej hierarchii wartości między tradycjami. Każdy przejaw ludzkiej kreatywności i tożsamości społecznej zasługuje na szacunek, niezależnie od tego, jak wypada on na tle dominujących norm kulturowych.
- Zakaz wyzysku: Nie należy wykorzystywać niematerialnego dziedzictwa kulturowego w sposób, który poniża, traktuje jako towar lub wyzyskuje społeczności, które je stworzyły i podtrzymują. Dotyczy to zarówno wykorzystania komercyjnego, badań naukowych, turystyki, jak i rozpowszechniania w formie cyfrowej.
Zasady te określają wspólny zestaw pojęć dla całego modułu: FPIC (dobrowolna, uprzednia i świadoma zgoda), zarządzanie, suwerenność danych, zawłaszczanie kulturowe, reprezentacja oraz sprawiedliwy podział korzyści.
3. Wspólne słownictwo dla modułu
| Termin | Robocza definicja |
|---|---|
| ICH | Praktyki, formy wyrazu, wiedza i przestrzenie kulturowe, które społeczności uznają za część swojego dziedzictwa kulturowego — tradycje ustne, sztuki sceniczne, rytuały społeczne, wiedza o przyrodzie, tradycyjne rzemiosło. |
| Własność | Prawo do sprawowania kontroli i podejmowania decyzji dotyczących danej formy wyrazu kulturowego. W kontekście dziedzictwa kulturowego niematerialnego prawo to ma zazwyczaj charakter zbiorowy i wspólnotowy, a nie indywidualny. |
| Opieka | Obowiązek ochrony, przekazywania i dzielenia się niematerialnym dziedzictwem kulturowym (ICH) z poszanowaniem wartości społeczności — odrębny od kwestii własności i często bardziej odpowiedni w kontekście ICH. |
| FPIC | Wolna, uprzednia i świadoma zgoda — zasada, zgodnie z którą społeczności muszą wyrazić zgodę na prowadzenie badań, dokumentowanie lub wykorzystanie ich niematerialnego dziedzictwa kulturowego przed podjęciem takich działań, bez przymusu i po uzyskaniu pełnych informacji. |
| Suwerenność danych | Prawo społeczności do decydowania o tym, w jaki sposób cyfrowe zapisy ich niematerialnego dziedzictwa kulturowego (nagrania audio, wideo, metadane) są przechowywane, udostępniane i rozpowszechniane. |
| Apropriacja kulturowa | Wykorzystywanie elementów jednej kultury przez przedstawicieli innej kultury, zwłaszcza gdy wiąże się to z nierównowagą sił, brakiem zgody lub wprowadzaniem w błąd. |
| Podział korzyści | Mechanizmy zapewniające społecznościom sprawiedliwe uznanie i rekompensatę w przypadku wykorzystania ich niematerialnego dziedzictwa kulturowego do celów komercyjnych lub badawczych. |
Powiązania w studiach przypadków
Studium przypadku nr 1 — Fábrica de Álcool da Lagoa (Azory)
Fábrica de Álcool da Lagoa — dawna fabryka alkoholu na wyspie São Miguel — stanowi przykład tego, jak dziedzictwo przemysłowe może stać się miejscem niematerialnej pamięci kulturowej. Założona w 1882 roku fabryka zatrudniała w szczytowym okresie nawet 220 pracowników, wpłynęła na lokalną toponomię, przyczyniła się do powstania instytucji społecznych (w tym klubu piłkarskiego działającego do dziś) i przez ponad sto lat stała się integralną częścią tkanki społecznej Lagoa.
Kiedy fabryka została zamknięta w 2021 roku, nie straciła jedynie swojej funkcji gospodarczej — utraciła również rolę społeczną i kulturową, jaką pełniła w społeczności. Byli pracownicy, ich rodziny oraz lokalni mieszkańcy noszą w sobie wspomnienia, historie i poczucie tożsamości ukształtowane przez ich związek z tym miejscem. Każda przyszła przebudowa musi uwzględniać ten niematerialny wymiar. Etyka zaczyna się właśnie tutaj: nie od zgodności z prawem, ale od pytania, czyja tożsamość jest zagrożona.
▶ Film: Fabryka alkoholu w Lagoa — dziedzictwo i pamięć społeczności
Studium przypadku nr 2 — Ceramika i hafty na Azorach
Ceramika z Lagoa (zwłaszcza niebiesko-biała fajansowa ceramika firmy Cerâmica Vieira, założonej w 1862 roku) oraz charakterystyczne tradycje haftu z wysp São Miguel, Terceira i Faial uosabiają wielowiekową wiedzę artystyczną, historię społeczną i tożsamość wysp. Tradycja każdej z wysp opowiada inną historię: bordado a matiz z São Miguel, wykonane w odcieniach niebieskiego fajansu inspirowanych motywami wiejskimi; haft na białym lnie z Terceiry, na który wpływ miały angielskie tradycje rzemieślnicze; oraz haft słomkowy z Faialu, charakteryzujący się wyraźnym kontrastem wzorów w kolorze słomy na czarnej tkaninie.
Nie są to jedynie wyroby rzemieślnicze o charakterze dekoracyjnym — stanowią one wyraz tego, jak społeczności azorskie postrzegały same siebie na przestrzeni pokoleń, jak ceniono (a czasem niedoceniano) pracę kobiet oraz jak lokalne środowisko i materiały kształtują tożsamość kulturową. Są to również żywe tradycje, które nieustannie ewoluują dzięki rodzinnym warsztatom, spółdzielniom oraz współczesnym adaptacjom projektowym.
Działania
→ Ściana „punktów odniesienia” etycznych (praca w grupach, 20 min): Korzystając z dwóch studiów przypadków jako materiałów źródłowych, wskażcie 6 etycznych „punktów odniesienia” — kluczowych wymiarów etycznych obecnych w obu przypadkach. Dla każdego punktu odniesienia (np. przekaz międzypokoleniowy, role kobiet i źródła ich utrzymania, tożsamość i miejsce, poczucie wspólnoty, ryzyko utowarowienia, autentyczność a kopie przemysłowe) podaj co najmniej jeden konkretny dowód zaczerpnięty z tekstów. Umieść go na wspólnej tablicy i porównaj z wynikami innych grup.
→ Ściana słownika i zasad (wersja cyfrowa, 20 min): Korzystając ze wspólnej tabeli terminów i zasad UNESCO, stwórzcie cyfrowy słownik (na platformie Padlet, Miro lub w udostępnionym dokumencie). Do każdego terminu dodaj: (1) krótką definicję własnymi słowami; (2) jeden konkretny przykład z analiz przypadków dotyczących Azorów; (3) jedno pytanie, które ten termin w tobie budzi. Zwróć szczególną uwagę na różnicę między własnością a opieką oraz między docenianiem a przywłaszczaniem.
→ Kim jest interesariusz? (zadanie indywidualne, 15 min): W odniesieniu do Fábrica de Álcool da Lagoa wymień wszystkich interesariuszy, którzy mają uzasadnione prawo do wpływu na decyzje dotyczące przyszłości tego obiektu. W odniesieniu do każdego z nich należy odnotować: (a) charakter jego związku z dziedzictwem; (b) czy roszczenie to opiera się na prawie własności, prawie opieki czy na czymś innym; (c) która z zasad UNESCO w największym stopniu chroni jego interesy. Następnie należy uszeregować trzech najważniejszych interesariuszy, którzy powinni mieć największy wpływ na decyzje — oraz uzasadnić swój ranking.
Najważniejsze pytania
- Dlaczego etykę określa się jako „nieodłączną część” działań na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego – co się dzieje, gdy traktuje się ją jako dodatek, a nie fundament?
- Co oznacza stwierdzenie, że niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) jest „żywe”? Jakie zagrożenia wiążą się z traktowaniem go jako czegoś stałego lub niezmiennego i w jaki sposób studia przypadków z Azorów ilustrują te zagrożenia?
- Która z trzech zasad UNESCO (uczestnictwo, poszanowanie różnorodności, zakaz wyzysku) jest Twoim zdaniem najbardziej zagrożona w przypadku Fábrica de Álcool da Lagoa — i dlaczego?
- W jaki sposób tożsamość i uznanie wpływają na twierdzenia etyczne, jakie społeczności formułują na temat swojego dziedzictwa?
- W jaki sposób ceramika i haft na Azorach ilustrują związek między niematerialnym dziedzictwem kulturowym a różnorodnością kulturową? Co byśmy stracili, gdyby te tradycje zanikły?