Wprowadzenie do niematerialnego dziedzictwa kulturowego (ICH)
Niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) obejmuje żywe tradycje, wiedzę i praktyki przekazywane z pokolenia na pokolenie, które kształtują tożsamość społeczności i wartości społeczne. Obejmuje ono tradycje ustne, sztuki sceniczne, praktyki społeczne, rytuały, uroczystości, wiedzę o naturze i wszechświecie oraz tradycyjne rzemiosło. Konwencja UNESCO z 2003 r. w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego stanowi międzynarodowe ramy ochrony ICH, kładąc nacisk na edukację, podnoszenie świadomości oraz rozwój umiejętności.
Współczesne wyzwania związane z zarządzaniem dziedzictwem kulturowym
Dzisiejsza opieka nad niematerialnym dziedzictwem kulturowym (ICH) wykracza daleko poza zwykłe eksponowanie tradycji w muzeach. Chodzi o to, by pomagać prawdziwym ludziom i społecznościom w zachowaniu silnej tożsamości, nawet gdy świat wokół nich się zmienia. Globalizacja i wielokulturowość zbliżyły do siebie ludzi z różnych środowisk jak nigdy dotąd. Chociaż może to prowadzić do niesamowitej wymiany kulturowej i nowych form kreatywności, stwarza również wyzwania. Czasami pojawiają się spory dotyczące tego, do kogo należy dana tradycja, lub obawy, że ważne zwyczaje mogą zostać utracone, zmienione lub wykorzystywane w sposób, który nie szanuje ich znaczenia.
Pomyśl o swojej społeczności – czy są tam jakieś szczególne święta, tańce lub sposoby opowiadania historii, które wydają się charakterystyczne dla Twojej rodziny lub miasta? Wyobraź sobie, jak łatwo te tradycje mogłyby zaniknąć, gdyby ludzie się wyprowadzili lub gdyby wszyscy zaczęli podążać za tymi samymi trendami. Dodaj do tego wpływ nagłych wydarzeń, takich jak pandemie, klęski żywiołowe, a nawet wojny. Na przykład pandemia COVID-19 zmusiła wiele społeczności do odwołania uroczystości i zgromadzeń, utrudniając ludziom osobiste przekazywanie tradycji. Katastrofy mogą zniszczyć ważne miejsca, w których kultywuje się tradycje, a konflikty mogą rozdzielić rodziny i przerwać łańcuch przekazywania wiedzy z pokolenia na pokolenie.
Te rzeczywiste wyzwania pokazują nam, że ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego to nie tylko zachowanie starych zwyczajów — to przede wszystkim wspieranie ludzi, rodzin i społeczności w procesie dostosowywania się, odbudowywania i poszukiwania nowych sposobów na utrwalenie ich historii.
Metodyki zarządzania w zakresie ICH
Jeśli chodzi o ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, najlepsze pomysły często pochodzą od ludzi, którzy na co dzień żyją tymi tradycjami. Kluczowe znaczenie ma zaangażowanie społeczności: starsi dzielą się opowieściami i pieśniami z dziećmi, grupy sąsiedzkie spisują lokalne przepisy kulinarne, a młodzież organizuje festiwale, by celebrować swoje korzenie. Słuchając społeczności i wzmacniając ich pozycję, dbamy o to, by dziedzictwo kulturowe było naprawdę szanowane i zachowało swoje znaczenie dla przyszłych pokoleń.
Technologia również może w tym pomóc. Wyobraź sobie, że możesz obejrzeć tradycyjny taniec z drugiego końca świata lub posłuchać wielowiekowej pieśni w Internecie. Rejestrowanie i udostępnianie niematerialnego dziedzictwa kulturowego za pomocą filmów, zdjęć i archiwów cyfrowych może pomóc w podtrzymywaniu tradycji, zwłaszcza gdy osobiste spotkania nie są możliwe. Należy jednak pamiętać, że narzędzia cyfrowe są tylko narzędziami. Istotą niematerialnego dziedzictwa kulturowego pozostają prawdziwe, przeżywane doświadczenia i więzi międzyludzkie.
Wsparcie ze strony szkół, władz i organizacji również ma ogromne znaczenie. Gdy niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) staje się częścią programów szkolnych lub gdy tradycyjne rzemiosło jest promowane w ramach odpowiedzialnej turystyki, pomaga to społecznościom czuć dumę ze swojego dziedzictwa i stwarza nowe możliwości dla osób zajmujących się tym rzemiosłem. A gdy dochodzi do katastrofy, posiadanie gotowych planów — takich jak cyfrowe kopie zapasowe i wsparcie w sytuacjach kryzysowych — może pomóc w przetrwaniu tradycji w trudnych czasach.
Ostatecznie zarządzanie dziedzictwem kulturowym polega na znalezieniu równowagi między tradycją a zmianą, zadbaniu o to, by głos każdego został wysłuchany, oraz pamiętaniu, że za każdym zwyczajem czy świętem stoją prawdziwi ludzie i historie, które warto chronić.
Studia przypadków:
Studium przypadku nr 1 — Śpiew dwugłosowy w Nedelino
Tradycja z Nedelino, wywodząca się ze wschodniej części gór Rodopów, ilustruje zarówno kruchość, jak i odporność lokalnego niematerialnego dziedzictwa kulturowego w dobie globalizacji. W odróżnieniu od bardziej znanego monofonicznego śpiewu rodopskiego, styl z Nedelino rozwinął się w izolacji geograficznej i doprowadził do powstania unikalnych struktur harmonicznych — równoległych kwart i dysonansowych sekund — całkowicie odmiennych od sąsiednich tradycji.
Sprawa ta ma szczególne znaczenie dla wielokulturowości, ponieważ pokazuje, w jaki sposób bardzo specyficzna tożsamość lokalna może zostać pominięta lub zmarginalizowana, gdy nie ma takiej rozpoznawalności jak szerzej znane tradycje regionalne. Działania na rzecz jej zachowania obejmują dokumentację etnomuzykologiczną, wpisanie do bułgarskiego krajowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego, działalność organizacji folklorystycznych, lokalne inicjatywy edukacyjne oraz publiczne uroczystości.
Główne wyzwanie: Jak sprawić, by ten bardzo specyficzny lokalny styl śpiewu stał się atrakcyjny dla młodszych pokoleń i można go było im przekazać, nie tracąc przy tym tego, co czyni go wyjątkowym?
▶ Film: Śpiew dwugłosowy z Nedelino — występ
▶ Film: Śpiew dwugłosowy w Nedelino — kontekst i społeczność
https://youtu.be/i0aAU29G-nQ
Film: Sprawa